Ang pag-ilog sa Tsina sa Scarborough Shoal nagpahinumdom kanaku sa pagkahagba sa kanhi mauswagong industriya sa furniture export sa Sugbo. Gikan sa tunga-tunga sa dekada 1980 hangtod sa sayong bahin sa dekada 2000, minglipang ug milambu pag-ayo ang industriya sa furniture export sa Sugbo. Makapamatuod ako mismo sa kalamposan niini tungud kay kini nakahatag og arang-arang nga panginabuhian sa amung banay ug sa ubay-ubay nga mga banay sa kasilinganan.
∼•∼
Niadtong 1986, nahinumdom pa ako nga ang akung amahan nagdawatan og suweldo nga ₱2,300 matag bulan—hapit kaduhaon ang suweldo sa usa ka magtutudlu sa pampublikong tulunghaan niadtong panahona. Nagtrabaho siya isip kapatas sa usa ka kompanya sa panggama og muwebles. Dili naku matumbuk ang ngalan sa maong buhatan tungud kay bata pa ko ato, apan daghan ang nagtawag niini og “Cenapro” tungud kay kini nahimutang sa kanhing planta sa Cenapro Chemical Corporation sa Alang-alang, Mandaue City. Nagsugod ang kompanya nga aduna lama’y usa ka panday (furniture maker)—ang akung amahan—nga mao’y naghimo sa mga sumbanan (sample). Sa dihang nakapadani sa mga mamalitay ang iyang mga ginama, paspas kaayo ang pagtubu sa kompanya. Sulod lamang sa hamubung panahon, milambu kini pag-ayo hangtod nga nakaabang pa sila ug duha ka dugang nga mga dagkung gambalay kasikbit sa unang buhatanan nga gambalay, nga nahimong tulo ka planta tanan. Kadaghanan sa mga mamomoo gikan sa Baranggay Maktang, Dakbayan sa Lapu-Lapu. Niadtong panahona, ang Baranggay Maktang nailhan isip usa sa mga nag-unang tinubdan sa hanas nga mga panday ug mangungulit nga makamugna og muwebles nga panggawas ang kapulidohon.
∼•∼
Apan sa dakung kasubu, human lamang sa duha ka tuig, nahagba ang kompanya tungud sa korapsyon sa pangdumala (management). Ang tagdumala (manager) naghimo ug doble nga payroll. Sa payroll direkta sa tag-iya ang suhol sa matag adlaw ₱50, apan ang gihatag sa tigdumala ngadto sa trabahante ₱30 ra. Nagpasabut nga iyang gibiguk ang nahibiling ₱20. Sa dihang nasayran sa mga trabahante ang maong pagpanglimbong, nasuku sila pag-ayo ug nagrebelde, ug hapit pa gani nila mapatay ang maong tigpadagan. Dugaydugay nga nagpadayon ang pagpanglimbong sa tigdumala ug sa iyahang sekretarya tungud kay ang tag-iya sa kompanya nakabase sa Macau ug dili personal nga nagdumala sa inadlaw nga pagpadagan sa negosyo.
∼•∼
Niadtong 1985, ang Maitland-Smith, usa ka kompanya sa paggama og furniture, nailhan pag-ayo sa MEPZA tungud sa taas nga kalidad sa ilang panggama ug sa maayong panuhol sa ilang mga trabahante. Hangtod karon nagpadayon gihapon ang kompanya, apan wala na kini naghatagan sa maayong suweldo nga ilang ginahatag sa nangagi.
∼•∼
Niadtong 1987, nakat-on ako sa pangulit (wood carving), ug niadtong 1988 nakatrabaho ako sa Santos Lumber ubus sa usa ka subcontractor. Sa nagpanuigon pa lang og 13 anyos, moabut sa ₱600 hangtod ₱700 ang akung kitaon sa matag semana. Dili piho ang akung makubra tungud kay pakyaw ang pamaagi sa pagbayad. Niadtong panahona, ₱30 lamang ang kasagarang panuhol matag adlaw sa trabahante. Busa bulahan kaayo ko nga mas mikita ko’g daku pinaagi sa akung katakus sa pangulit. Sugod niadtong 1987, misaka pag-ayo ang gidaghanon sa mga kompanya sa Sugbo nga tigbaligya og mga muwebles para sa gawas sa nasod. Samtang nagkadaku ang industriya, nagkadaghan usab ang mga panday ug mga mangungulit.
∼•∼
Niadtong 1995, sa edad nga 20 anyos, nagtrabaho ako isip carving subcontractor sa Wicker and Vine Inc., apan niadtong panahona dili na sama sa kaniadto ang kita. Nakapaniid na ang mga furniture company nga daghan na kaayo ang mga panday ug mangungulit nga andam modawat og trabaho bisag barato. Tungud kay daghan na ang mga panday ug mangungulit, hayahay na alang sa mga kompanya ang pagpili ug mga trabahador nga modawat og barato nga bayad. Bisan pa og dagku ang ilang kita sa maong negosyo, nagpadayon gihapon sila sa pagpakunhod sa kantidad sa panuhol, hinungdan nga daghan na’ng mga panday ug mangungulit ang nahiagum sa kalisud sa panginabuhi.
∼•∼
Niadtong tuig 2000, nagtrabaho usab ako isip carving subcontractor sa Berben Wood Industries, apan kulang gihapon ang bayad sa pangulit. Tungud sa pagkagamay sa ilang kita ug sa kakulang sa mga kahigayonan nga moasenso, daghang hanas nga tiggama og mga muwebles nga gikan sa Sugbo ang mingdayo sa ubang kanasoran, ilabina sa China, Vietnam, ug Malaysia.
∼•∼
Ang Tsina hilabihang nakadani ug daghang Sugboanong tiggama og muebles pinaagi sa pag-ulit kanila og suweldo nga ₱50,000 matag bulan—usa ka dakung kantidad niadtong panahona. Tungud sa kapit-os daghan ang mingdawat sa maong tanyag bisan pa man kung ang bugti niini ang pagkahimulag sa ilang pamilya. Samtang ang mga Pilipinong tiggama nagatudlu ug mingtunol sa ilang kahanas sa ubang kanasoran, hinayhinay usab nga nakakat-on ang maong mga nasod sa pamaagi sa paghimo og muebles nga tiningub, unsaon kini pag-finish, hangtod nga nahimo silang lig-on nga mga mamuhalay sa kalibotanong baligyaanan.
∼•∼
Ang Tsina pananglitan, nakakat-on sa daghang dagway sa paghimo og muwebles gikan sa kaabtik sa mga Pilipino, ug dali nilang gipalapdan ang ilang kakugihanan (industry). Pinaagi sa tiningub nga produksyon ug mas ubus nga gasto sa paggama, nakahimo sila og mga muwebles nga mas kubus ang bili. Tungud niini, daghang mga langyaw nga mamalitay nga kanhi suki sa Sugbo ang nakabig ug mingbalhin sa Tsina.
Sa akung tan-aw, mao kini ang usa sa mga nag-unang hinungdan sa pagkapukan sa kanhi mauswagong panggama og muwebles sa Sugbo nga gipamaligya sa gawas sa nasod. Ang ubang mga negosyante mingbasol sa gobyerno, samtang ang uban miingon nga ang hinungdan mao ang economic recession sa Estados Unidos. Apan bisan sa wala pa ang maong recession, daghang Amerikano nga mamalitay ang nagsugod na sa pagpamalit og nga muwebles gikan sa China gumikan kay kini barato.
∼•∼
Ako nagtoo nga ang hinungdan sa pagkahagba mao ang kapakyasan sa mga negosyante ug sa gobyerno sa pag-ila sa tinuod nga bili sa atung mga hanas nga tiggama. Kung mas namuhunan pa lang unta sila sa tawhanong kaayohan, minghatag og patas nga panuhol, ug ming-ugmad og panglanat nga stratehiya aron mapabilin ang kahanas sa panggama dinhi sa atu, hayan nga ang Sugbo nagpabilin pa gihapon nga usa sa mga nag-unang tabuan sa furniture export sa kalibotan ug nagpadayon sa pagtagbaw sa daghang mga order gikan sa nagkadaiyang kanasoran.
∼•∼
Ang pwersa sa hanas nga mga trabahante mao ang usa sa labing bililhong bahandi sa usa ka nasod. Dili gayud angay pasagdaan sa kagamhanan ug sa mga tigpaganansya ang ilang kaayohan. Kung sila mapugus pagpangita’g mas maayong kahigayonan sa ubang nasod, dili kalikayan nga madala usab nila didto ang ilang kahanas ug kasinatian nga makapalig-on sa ilang industriya samtang nagpahuyang sa atung kaugalingong industriya. Ang tawhanong pununan mao ang haligi sa matag malampusong industriya, kung wala kini, bisan ang labing lig-on nga ekonomiya sa kadugayan mapukan.
∼ο∼